Tai biến ở người già không chỉ là một biến cố sức khỏe đã xảy ra rồi kết thúc sau khi người bệnh qua cơn nguy kịch. Với nhiều gia đình, giai đoạn khó nhất thường bắt đầu từ lúc người già được đưa về nhà. Khi đó, người bệnh có thể đã ổn định hơn, nhưng việc ăn uống, đi lại, vệ sinh cá nhân, nghỉ ngơi, dùng thuốc theo đơn, kiểm soát huyết áp và giữ tinh thần vẫn cần được theo dõi mỗi ngày.

Sau tai biến, người cao tuổi có thể thay đổi rất nhiều so với trước đây. Có người yếu một bên tay chân, đi lại chậm, dễ mệt, dễ té ngã. Có người nói chuyện khó hơn, nuốt chậm hơn, dễ sặc khi ăn uống. Có người vẫn tỉnh táo nhưng tâm trạng thất thường, hay buồn, dễ cáu gắt hoặc không muốn làm phiền con cháu. Những thay đổi này khiến việc chăm sóc người già bị tai biến cần được nhìn bằng sự thấu hiểu, không vội vàng và không so sánh người bệnh với chính họ trước đây.

Người già bị tai biến sau khi về nhà thường cần được hỗ trợ điều gì?

Khi người già bị tai biến được bác sĩ cho về nhà, điều đó không có nghĩa là người bệnh đã hoàn toàn tự sinh hoạt như trước. Nhiều người vẫn cần được hỗ trợ trong các việc rất nhỏ như ngồi dậy, trở mình, cầm muỗng, uống nước, mặc quần áo, đi vệ sinh hoặc bước qua một đoạn nền trơn. Những việc bình thường đối với người khỏe mạnh lại có thể trở thành thử thách lớn với người già bị tai biến, nhất là khi họ còn yếu, mất thăng bằng hoặc phản xạ chậm.

Gia đình nên quan sát người bệnh trong nhịp sinh hoạt hằng ngày thay vì chỉ chú ý đến những dấu hiệu lớn. Ví dụ, người già bị tai biến có thể ăn ít hơn vì mệt, uống ít nước vì sợ đi vệ sinh, không muốn đứng dậy vì sợ té, hoặc im lặng nhiều hơn vì cảm thấy mình trở thành gánh nặng. Nếu gia đình không để ý, những thay đổi nhỏ này có thể kéo dài và ảnh hưởng đến quá trình phục hồi chung.

American Stroke Association khuyến nghị khi người bệnh trở về nhà, gia đình cần quan tâm đến khả năng tự chăm sóc, khả năng làm theo hướng dẫn dùng thuốc, sự hiện diện của người chăm sóc, khả năng di chuyển, giao tiếp và mức độ an toàn của không gian sống. Đây cũng là những điểm rất thực tế khi chăm sóc người già bị tai biến tại nhà: không chỉ chăm người bệnh trong một vài giờ, mà còn phải tổ chức lại cả môi trường sống, thói quen ăn uống và cách hỗ trợ người bệnh trong từng hoạt động.

Đừng để người già bị tai biến nằm một chỗ quá lâu

Một sai lầm khá phổ biến là gia đình sợ người già bị tai biến té ngã nên để người bệnh nằm nhiều, ít di chuyển, hạn chế ngồi dậy hoặc tránh tập đi. Sự lo lắng này có thể hiểu được, nhưng nếu người bệnh nằm lâu quá mức, cơ thể rất dễ yếu thêm. Người già bị tai biến có thể bị cứng khớp, teo cơ, đau lưng, mệt mỏi, táo bón, khó ngủ và cảm giác lệ thuộc ngày càng rõ hơn.

Chăm sóc người già bị tai biến không có nghĩa là bắt người bệnh vận động quá sức. Điều quan trọng là hỗ trợ người bệnh vận động đúng mức, đúng thời điểm và theo hướng dẫn đã được bác sĩ hoặc chuyên viên phục hồi chức năng dặn dò. Có người chỉ cần bắt đầu bằng việc ngồi dậy trên giường vài phút. Có người có thể tập chuyển từ giường sang ghế. Có người tập đứng với người hỗ trợ bên cạnh. Có người tập đi vài bước trong phòng với dụng cụ phù hợp.

Tài liệu phục hồi chức năng sau đột quỵ của Bộ Y tế nhấn mạnh rằng phục hồi sau đột quỵ phụ thuộc vào nhiều yếu tố, trong đó có phục hồi chức năng và sự hỗ trợ phù hợp. Tài liệu này cũng hướng đến việc hỗ trợ người bệnh, gia đình và người chăm sóc hiểu rõ hơn vai trò của phục hồi chức năng sau đột quỵ. Vì vậy, khi chăm sóc người già bị tai biến, gia đình nên xem việc vận động nhẹ nhàng là một phần của sinh hoạt hằng ngày, chứ không phải một hoạt động phụ chỉ làm khi có thời gian.

Điều cần tránh là kéo tay người bệnh quá mạnh, đỡ sai tư thế, để người bệnh tự đứng khi chưa vững hoặc thúc ép người bệnh đi nhiều vì muốn phục hồi nhanh. Người già bị tai biến thường sợ té, sợ đau và sợ mất kiểm soát cơ thể. Người chăm sóc nên nói trước từng bước, đỡ ở vị trí an toàn, để người bệnh có thời gian chuẩn bị, sau đó mới hỗ trợ đứng lên hoặc di chuyển. Mỗi lần tập chỉ cần vừa sức, nhưng đều đặn và an toàn.

Ăn uống cho người già bị tai biến cần chú ý dễ nuốt, đủ chất và ít nguy cơ sặc

Bữa ăn của người già bị tai biến không chỉ là chuyện dinh dưỡng, mà còn là chuyện an toàn. Nhiều người sau tai biến ăn chậm hơn, nhai yếu hơn, nuốt khó hơn hoặc dễ ho khi uống nước. Nếu gia đình không quan sát kỹ, người bệnh có thể bị sặc, bỏ bữa, ăn không đủ hoặc sợ ăn. Vì vậy, chăm sóc người già bị tai biến trong bữa ăn cần nhẹ nhàng, chậm rãi và không thúc ép.

Nguyên tắc dễ áp dụng là ưu tiên thức ăn mềm, dễ nhai, dễ nuốt, chia thành bữa nhỏ nếu người bệnh nhanh mệt. Cháo, súp đặc vừa phải, cơm mềm, cá mềm, thịt băm, trứng, đậu hũ, rau nấu mềm và trái cây phù hợp có thể được cân nhắc theo tình trạng từng người. Nếu người già bị tai biến có bệnh nền như tăng huyết áp, tiểu đường, bệnh thận hoặc rối loạn mỡ máu, gia đình cần làm theo hướng dẫn dinh dưỡng của bác sĩ, không tự áp dụng chế độ ăn quá cực đoan.

Trong bữa ăn, người chăm sóc nên để người bệnh ngồi thẳng, đầu hơi hướng về phía trước, ăn từng miếng nhỏ và quan sát phản ứng sau mỗi lần nuốt. Không nên cho người bệnh vừa nằm vừa ăn, vừa nói chuyện nhiều vừa ăn, hoặc uống nước quá nhanh. Nếu người già bị tai biến thường xuyên ho khi ăn, giọng ướt sau khi nuốt, nghẹn, chảy nước miếng hoặc ăn rất lâu, gia đình nên báo lại với bác sĩ để được hướng dẫn phù hợp hơn. Đây là những chi tiết nhỏ nhưng rất quan trọng trong chăm sóc người già bị tai biến tại nhà.

Vệ sinh cá nhân: chăm sóc sạch sẽ nhưng vẫn phải giữ sự riêng tư

Một trong những điều khiến người già bị tai biến dễ tủi thân là phải nhờ người khác hỗ trợ tắm rửa, thay quần áo, thay tã, lau người hoặc đi vệ sinh. Người bệnh có thể không nói ra, nhưng cảm giác mất tự chủ thường khiến họ xấu hổ, khó chịu hoặc né tránh. Vì vậy, chăm sóc người già bị tai biến cần đặt sự tôn trọng lên trước. Trước khi hỗ trợ vệ sinh, người chăm sóc nên nói rõ mình sẽ làm gì, hỏi người bệnh có sẵn sàng chưa và che chắn cơ thể phù hợp.

Với người còn ngồi được, có thể hỗ trợ tắm nhanh bằng ghế tắm, dùng thảm chống trượt, chuẩn bị nước ấm vừa phải và luôn có người ở gần. Với người còn yếu nhiều, có thể lau người tại giường, thay quần áo từng phần, giữ cơ thể đủ ấm và lau khô các vùng dễ ẩm. Vùng lưng, mông, bẹn, nếp gấp da, gót chân và khuỷu tay cần được quan sát kỹ vì người già bị tai biến nằm hoặc ngồi lâu dễ bị hăm đỏ, trầy xước hoặc đau tì đè.

Nếu người bệnh dùng tã, không nên chờ tã quá đầy mới thay. Da người cao tuổi vốn mỏng và dễ tổn thương, nếu tiếp xúc lâu với ẩm ướt có thể gây khó chịu, ngứa rát và tăng nguy cơ viêm da. Chăm sóc người già bị tai biến trong vệ sinh cá nhân vì thế cần đều đặn, nhẹ tay và kín đáo. Người chăm sóc không nên than phiền, nhăn mặt hoặc nói những câu làm người bệnh cảm thấy mình phiền phức. Đôi khi, thái độ trong lúc chăm sóc còn quan trọng hơn cả thao tác.

Theo dõi huyết áp, thuốc men và dấu hiệu bất thường mỗi ngày

Nhiều gia đình chăm sóc người già bị tai biến rất kỹ về ăn uống và vệ sinh, nhưng lại lơ là việc theo dõi thuốc men, huyết áp hoặc các thay đổi bất thường. Sau khi về nhà, người bệnh thường có đơn thuốc và lịch tái khám riêng. Gia đình không nên tự ý ngưng thuốc khi thấy người bệnh khỏe hơn, cũng không nên tự thêm thuốc, đổi liều hoặc dùng thuốc theo lời truyền miệng.

Cách làm thực tế là chuẩn bị hộp chia thuốc theo ngày, ghi lại giờ uống thuốc, đo huyết áp theo lịch được hướng dẫn và lưu các chỉ số vào sổ. Khi chăm sóc người già bị tai biến, sổ theo dõi giúp gia đình dễ nhận ra sự thay đổi theo thời gian, đồng thời thuận tiện hơn khi đưa người bệnh đi tái khám. Nếu người chăm sóc thay ca, sổ này cũng giúp người sau nắm được tình trạng người bệnh mà không bị bỏ sót thông tin.

Gia đình cần chú ý các dấu hiệu như yếu liệt tăng lên, méo miệng, nói khó hơn, lơ mơ, đau đầu dữ dội, khó thở, đau ngực, sốt, nôn ói nhiều, sặc liên tục, té ngã hoặc huyết áp bất thường theo mức bác sĩ đã dặn. Khi có dấu hiệu không ổn, không nên chờ xem “có tự hết không”, đặc biệt với người già bị tai biến từng có tiền sử đột quỵ. Bài viết này chỉ hướng dẫn chăm sóc sinh hoạt tại nhà, không thay thế thăm khám hoặc chỉ định điều trị.

Sắp xếp lại nhà cửa để người già bị tai biến bớt nguy cơ té ngã

Một căn nhà quen thuộc vẫn có thể trở nên nguy hiểm với người già bị tai biến. Tấm thảm nhỏ trước cửa, dây điện dưới sàn, nền nhà ướt, dép trơn, giường quá cao, phòng vệ sinh thiếu tay vịn hoặc ánh sáng yếu đều có thể khiến người bệnh té ngã. Với người cao tuổi sau tai biến, một cú ngã không chỉ gây đau mà còn có thể làm người bệnh sợ vận động, mất tự tin và phụ thuộc nhiều hơn.

American Stroke Association khuyến nghị gia đình nên điều chỉnh nhà cửa để tăng an toàn và khả năng tiếp cận, chẳng hạn loại bỏ vật dễ gây vấp, kiểm tra nhiệt độ nước tắm, dùng giày dép chống trượt và lắp tay vịn ở những nơi cần thiết. Khi chăm sóc người già bị tai biến tại nhà, gia đình nên ưu tiên lối đi rộng, đủ sáng, ít đồ đạc, có ghế ngồi nghỉ ở vị trí phù hợp. Các vật dụng thường dùng như nước uống, khăn, chuông gọi, điện thoại, thuốc theo lịch nên đặt trong tầm tay người bệnh nhưng không gây vướng.

Phòng vệ sinh cần được chú ý nhiều nhất. Nếu có điều kiện, nên có tay vịn gần bồn cầu, ghế tắm, thảm chống trượt và đèn sáng. Không nên để người già bị tai biến tự vào nhà vệ sinh một mình nếu người bệnh còn yếu, chóng mặt hoặc đi không vững. Sự an toàn trong nhà không làm người bệnh mất tự do; ngược lại, nó giúp người bệnh có cơ hội tự làm nhiều việc hơn trong phạm vi an toàn.

Tâm lý của người già bị tai biến cần được chăm sóc như thể chất

Sau tai biến, người già có thể không còn tự tin như trước. Có người từng là trụ cột gia đình, nay phải nhờ con cháu đỡ dậy, thay áo, đưa đi vệ sinh. Có người nói không rõ nên ngại giao tiếp. Có người đi chậm, ăn chậm nên sợ làm phiền người khác. Nếu gia đình chỉ tập trung vào thuốc, ăn uống và vận động mà bỏ qua cảm xúc, người già bị tai biến có thể dần thu mình lại.

Chăm sóc người già bị tai biến cần nhiều câu nói bình thường nhưng có sức nâng đỡ. Thay vì nói “sao mãi chưa đi được”, hãy nói “hôm nay đứng vững hơn hôm qua rồi”. Thay vì làm thay tất cả, hãy để người bệnh tự làm phần họ còn làm được, dù chậm. Thay vì bàn về bệnh của người già trước mặt họ như thể họ không nghe thấy, hãy hỏi họ muốn gì, có mệt không, có muốn nghỉ không. Sự tôn trọng giúp người bệnh giữ lại cảm giác mình vẫn là một người có tiếng nói trong gia đình.

NHS cho biết phục hồi sau đột quỵ có thể kéo dài và đòi hỏi những thay đổi trong đời sống. Với người già bị tai biến, quá trình này càng cần sự kiên nhẫn. Có ngày người bệnh hợp tác tốt, có ngày mệt mỏi và cáu gắt. Gia đình không nên xem đó là “khó tính” đơn thuần, mà nên hiểu rằng người bệnh đang phải thích nghi với một cơ thể không còn như cũ. Người chăm sóc càng bình tĩnh, người bệnh càng dễ yên tâm.

Gia đình cũng cần biết giới hạn của mình khi chăm sóc người già bị tai biến

Chăm sóc người già bị tai biến là việc cần tình thương, nhưng tình thương thôi chưa đủ. Người nhà có thể rất tận tâm nhưng vẫn mệt, thiếu ngủ, căng thẳng, đau lưng vì đỡ người bệnh sai tư thế hoặc áp lực vì vừa đi làm vừa chăm cha mẹ. Nếu kéo dài, người chăm sóc chính trong gia đình có thể kiệt sức, dễ cáu gắt hoặc chăm sóc không còn đủ cẩn thận như ban đầu.

Điều quan trọng là gia đình cần phân chia công việc rõ ràng. Một người không nên gánh toàn bộ việc chăm sóc người già bị tai biến trong thời gian dài. Có thể chia người phụ trách thuốc men, người chuẩn bị bữa ăn, người đưa đi tái khám, người hỗ trợ buổi tối. Nếu gia đình ít người hoặc không có kinh nghiệm, việc tìm thêm người hỗ trợ chăm sóc tại nhà là lựa chọn thực tế, không phải là thiếu trách nhiệm.

Chăm sóc người già bị tai biến cần sự đều đặn. Người bệnh không chỉ cần có người ở cạnh, mà cần người biết quan sát sắc mặt, nhịp ăn, mức độ tỉnh táo, cách đứng lên, nguy cơ té ngã, tình trạng da, tinh thần và các thay đổi nhỏ trong ngày. Đây là lý do kỹ năng của người chăm sóc có vai trò rất lớn, đặc biệt khi người bệnh còn yếu, nằm nhiều hoặc phụ thuộc trong vệ sinh cá nhân.

Elite Care hỗ trợ chăm sóc người già bị tai biến tại nhà như thế nào?

Ở giai đoạn sau khi người bệnh đã được thăm khám, điều trị và cho về nhà, Elite Care tập trung hỗ trợ gia đình trong chăm sóc sinh hoạt hằng ngày cho người già bị tai biến. Nội dung chăm sóc không đi theo hướng thay thế bác sĩ hay can thiệp điều trị, mà chú trọng vào những việc thực tế tại nhà: hỗ trợ ăn uống, vệ sinh cá nhân, thay tã, lau người, xoay trở, dìu đi lại, nhắc uống thuốc theo đơn, theo dõi huyết áp theo hướng dẫn, quan sát dấu hiệu bất thường và giữ tinh thần người bệnh ổn định hơn.

Điểm quan trọng trong chăm sóc người già bị tai biến là kỹ năng chuyên môn của chăm sóc viên. Chăm sóc viên cần biết cách đỡ người bệnh ngồi dậy sao cho an toàn, hỗ trợ di chuyển mà không kéo giật tay chân, quan sát nguy cơ sặc khi ăn, giữ vệ sinh da, thay đổi tư thế hợp lý, giao tiếp nhẹ nhàng với người bệnh và báo lại cho gia đình khi có dấu hiệu khác thường.

Elite Care chỉ nên được xem là một phần trong mạng lưới hỗ trợ gia đình. Gia đình vẫn giữ vai trò quyết định trong việc tái khám, dùng thuốc, trao đổi với bác sĩ và tạo môi trường yêu thương cho người bệnh. Còn chăm sóc viên của Elite Care có thể đồng hành trong những việc sinh hoạt hằng ngày cần sự đều đặn, kiên nhẫn và kỹ năng thực tế, giúp người già bị tai biến được chăm sóc sạch sẽ, an toàn và có phẩm giá hơn ngay trong chính ngôi nhà của mình.